dr Arkadiusz Bieleninik
Powrót
Układ nerwowy i anatomia

2026-11-02 6 min

ASD kontra ADHD: dwie różne trajektorie rozwoju i grubości kory mózgowej

FacebookWhatsApp

W gabinecie neurologicznym rodzice bardzo często zadają pytanie: „Panie Doktorze, czy trudności mojego dziecka ze skupieniem uwagi, wybuchami emocji i niepokojem ruchowym to ADHD, czy może spektrum autyzmu (ASD)?”.

Pytanie to jest w pełni uzasadnione. Z perspektywy codziennych zachowań oba te profile potrafią wyglądać łudząco podobnie, a nierzadko występują u jednego dziecka wspólnie (zjawisko to określamy terminem AuDHD). Jednak gdy zajrzymy do wnętrza mózgu za pomocą nowoczesnych badań neuroobrazowych (takich jak rezonans magnetyczny o wysokiej rozdzielczości – MRI czy traktografia DTI), odkrywamy niezwykłą prawdę: mamy do czynienia z dwoma zupełnie odmiennymi trajektoriami biologicznego dojrzewania kory mózgowej.

Trzy wymiary różnic w rozwoju kory

Kora mózgowa – ta najbardziej zewnętrzna, pofałdowana część mózgu odpowiedzialna za myślenie, mowę, planowanie i analizę bodźców – nie rozwija się w linii prostej. U dzieci neurotypowych, w ASD oraz w ADHD proces ten przebiega według innych reguł w trzech głównych wymiarach:

Cecha kory mózgowej Spektrum autyzmu (ASD) Zespół nadpobudliwości (ADHD)
Tempo dojrzewania i objętość Wczesny przerost objętości: szybszy wzrost w pierwszych latach życia, po którym następuje wcześniejsze ścieńczenie kory. Opóźnienie o 2–3 lata: sekwencja rozwoju jest zachowana, lecz szczytowa grubość kory osiągana jest później.
Grubość kory Lokalnie grubsza: zwłaszcza w obszarach czołowych i skroniowych we wczesnym dzieciństwie. Przeciętnie cieńsza: w kluczowych obszarach przedczołowych, ciemieniowych i motorycznych.
Organizacja połączeń Przewaga łączności lokalnej: gęste sieci lokalne kosztem integracji długodystansowej między półkulami. Słabsza synchronizacja sieci uwagi: trudności w tłumieniu sieci spoczynkowej (DMN) i kontroli pętli czołowo-prążkowiowej.

ASD: zagadka nadmiaru synaps i łączności lokalnej

W spektrum autyzmu kluczowym zjawiskiem neurobiologicznym we wczesnym dzieciństwie jest osłabione przycinanie synaptyczne (synaptic pruning).

Mózg każdego niemowlęcia produkuje olbrzymią nadwyżkę połączeń nerwowych. U dziecka rozwijającego się neurotypowo układ odpornościowy mózgu – w tym opisany w naszym poprzednim artykule o neurozapaleniu i cytokinach mikroglej – stopniowo usuwa słabsze synapsy, tworząc uporządkowaną, przejrzystą sieć. W ASD przycinanie przebiega wolniej:

  • w korze obserwuje się więcej kolców dendrytycznych,
  • tzw. minikolumny korowe są węższe i gęściej upakowane,
  • powstaje niezwykle silna łączność lokalna, ale kosztem komunikacji dalekosiężnej między odległymi ośrodkami.

Co to oznacza w praktyce? Dziecko w spektrum posiada niezwykłą zdolność do rejestrowania mikrodetali otoczenia (dźwięków, wzorów, faktur). Jednak brak skutecznego "filtra" i słabsza integracja sprawiają, że mózg zostaje zalany nadmiarem surowych bodźców sensorycznych. To bezpośrednia przyczyna nadwrażliwości na dźwięki czy światło oraz trudności z wychwyceniem ogólnego kontekstu sytuacji społecznej.

ADHD: dojrzewanie przesunięte w czasie, a nie zatrzymane

Przełomowe badania podłużne kierowane przez dr. Philipa Shawa z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego (NIMH) przyniosły niezwykle budzące nadzieję odkrycie dotyczące biologii ADHD.

Przez lata zastanawiano się, czy w ADHD mamy do czynienia z trwałym uszkodzeniem komórek nerwowych. Badania MRI wykazały, że nie:

  • Mózg dziecka z ADHD przechodzi dokładnie te same fazy rozwojowe, co mózg rówieśników.
  • Różnica polega na przesunięciu czasowym o średnio 2 do 3 lat w osiąganiu szczytowej grubości kory mózgowej.
  • Opóźnienie to dotyczy przede wszystkim kory przedczołowej (DLPFC, OFC) oraz przedniego zakrętu obręczy (ACC) – czyli struktur odpowiedzialnych za funkcje wykonawcze: hamowanie impulsów, planowanie, cierpliwość i pamięć roboczą.

Z biegiem lat, w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, kora u wielu osób częściowo "dogania" krzywą rozwojową, co tłumaczy, dlaczego część objawów ruchowych i impulsywności może z wiekiem samoistnie łagodnieć.

Heterogeniczność i profil AuDHD

Warto pamiętać o najważniejszej zasadzie klinicznej: diagnoza to klasyfikacja medyczna, a nie jeden, identyczny odlew mózgu.

U każdego dziecka przestrzenny rozkład grubości kory i połączeń istoty białej (np. w ciele modzelowatym) układa się w indywidualną konstelację. W przypadku współwystępowania obu profili (AuDHD), u jednego dziecka możemy obserwować zarówno specyfikę sensoryczną wynikającą z gęstych połączeń lokalnych (cecha ASD), jak i trudność w utrzymaniu uwagi wywołaną późniejszym dojrzewaniem obwodów czołowych (cecha ADHD).

Złożoność tych zjawisk oraz ich biologiczne i metaboliczne podłoże analizujemy obecnie bezpośrednio w ramach naszego pediatrycznego projektu badawczego dla dzieci z ASD i ADHD.

Wniosek dla rodziców i nauczycieli

Zrozumienie tej neurobiologii całkowicie zmienia perspektywę wychowawczą i terapeutyczną:

  1. Dziecko z ADHD nie jest „leniwe” czy „złośliwe” – jego biologiczny system zarządzania czasem i hamowania reakcji rozwija się w innym tempie i potrzebuje zewnętrznych podpórek strukturalnych (listy zadań, krótsze instrukcje, wyrozumiałość).
  2. Dziecko w spektrum nie „histeryzuje” bez powodu – jego kora mózgowa fizycznie odbiera dźwięki czy światło z intensywnością, która dla osoby neurotypowej byłaby bolesna.

Wiedza o trajektoriach rozwoju kory pozwala dobrać trafną diagnozę różnicową, odpowiednią farmakoterapię (jeśli jest wskazana) oraz terapię wspierającą, dostosowaną do biologicznego wieku struktur mózgu dziecka.


📚 Bibliografia i źródła naukowe:

  1. Shaw, P., et al. (2007). Attention-deficit/hyperactivity disorder is characterized by a delay in cortical maturation. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 104(49), 19649–19654.
  2. Courchesne, E., et al. (2011). Brain growth across the life span in autism: age-specific changes in anatomical pathology. Brain Research, 1380, 138–145.
  3. Stoner, R., et al. (2014). Patches of disorganization in the neocortex of children with autism. New England Journal of Medicine (NEJM), 370(13), 1209–1219.
  4. Casanova, M. F., et al. (2006). Minicolumnar abnormalities in autism. Acta Neuropathologica, 112(3), 287–303.

W kolejnym artykule z tego cyklu przyjrzymy się bliżej temu, dlaczego mózg w spektrum ma trudność z filtrowaniem bodźców: Dlaczego mózg w spektrum ma trudność z filtrowaniem bodźców? Minikolumny i przycinanie synaps.

Napisz na WhatsAppOdpowiadam na bieżąco